تحلیل نگر — بنیادنگر
سوگیری احتمالات دم‌دستی؛ چرا ذهن ما احتمال اتفاقات را اشتباه برآورد می‌کند؟
چرا اتفاقاتی که بیشتر می‌بینیم و می‌شنویم، در ذهن ما محتمل‌تر به نظر می‌رسند؟
سوگیری احتمالات دم‌دستی یکی از خطاهای شناختی است که باعث می‌شود احتمال وقوع اتفاقات را بر اساس میزان حضورشان در ذهنمان برآورد کنیم. بررسی این سوگیری و تأثیر آن بر تصمیم‌های سرمایه‌گذاری.
گاهی یک اتفاق آن‌قدر در ذهن ما پررنگ می‌شود که ناخودآگاه تصور می‌کنیم احتمال وقوع آن نیز بسیار بالاست. این خطای ذهنی یکی از سوگیری‌های شناختی شناخته‌شده است که به آن سوگیری احتمالات دم‌دستی یا Availability Heuristic گفته می‌شود.
در این حالت، افراد برای برآورد احتمال وقوع یک اتفاق، به جای بررسی داده‌ها و آمار، بیشتر به نمونه‌هایی تکیه می‌کنند که سریع‌تر و راحت‌تر در ذهنشان قابل یادآوری هستند.
سوگیری احتمالات دم‌دستی چگونه شکل می‌گیرد؟
ذهن انسان برای تصمیم‌گیری سریع، از میانبرهای ذهنی استفاده می‌کند. یکی از این میانبرها این است که اگر بتوانیم نمونه‌ای از یک اتفاق را به‌سرعت به یاد بیاوریم، احتمال وقوع آن را بیشتر از واقعیت تصور کنیم.
برای مثال، اگر اخبار متعددی درباره حمله کوسه به انسان منتشر شود، ممکن است تصور کنیم شنا کردن در دریا بسیار خطرناک‌تر از چیزی است که آمار واقعی نشان می‌دهد.
در حالی که تعداد زیاد خبرها الزاماً به معنای احتمال بیشتر وقوع آن اتفاق نیست.
به بیان ساده:
چیزی که بیشتر در ذهن ما حضور دارد، لزوماً چیزی نیست که احتمال وقوع بیشتری دارد.
چه عواملی یک اتفاق را در ذهن ما پررنگ‌تر می‌کنند؟
برخی ویژگی‌ها باعث می‌شوند یک رویداد راحت‌تر در حافظه ما باقی بماند و در نتیجه هنگام تصمیم‌گیری وزن بیشتری پیدا کند.
۱. تکرار زیاد
موضوعاتی که دائماً در معرض آن‌ها قرار می‌گیریم، مانند تبلیغات یا اخبار تکراری، راحت‌تر به ذهنمان می‌آیند.
۲. غیرعادی یا افراطی بودن
اتفاقات عجیب و غیرمعمول معمولاً بیشتر از رویدادهای عادی توجه ما را جلب می‌کنند.
۳. پیامدهای شدید و منفی
اتفاقاتی که خسارت یا پیامدهای سنگینی دارند، معمولاً اثر ذهنی بیشتری ایجاد می‌کنند.
۴. تازگی اتفاق
رویدادهایی که اخیراً اتفاق افتاده‌اند، معمولاً در حافظه ما فعال‌تر هستند و می‌توانند روی قضاوت‌های فعلی ما اثر بگذارند.
به همین دلیل ممکن است یک زلزله، سقوط هواپیما یا حادثه تروریستی که اخیراً رخ داده، تأثیر بسیار بیشتری بر ذهن ما داشته باشد تا هزاران مورد مرگ ناشی از بیماری‌ها یا تصادفات که کمتر به شکل برجسته در مقابل چشمان ما قرار می‌گیرند.
این سوگیری چه اثری بر سرمایه‌گذاری دارد؟
سوگیری احتمالات دم‌دستی در بازارهای مالی می‌تواند باعث شود سرمایه‌گذار به جای داده و عملکرد واقعی، تحت تأثیر چیزهایی قرار بگیرد که بیشتر دیده یا شنیده است.
برای مثال، ممکن است یک صندوق سرمایه‌گذاری به دلیل تبلیغات گسترده بیشتر مورد توجه قرار بگیرد، در حالی که عملکرد گذشته آن لزوماً بهتر از سایر گزینه‌ها نیست.
همین اتفاق در انتخاب بازارها و دارایی‌ها نیز رخ می‌دهد.
وقتی دائماً درباره دلار، طلا یا یک سهم خاص صحبت می‌شود، این دارایی‌ها بیشتر در ذهن سرمایه‌گذار حضور پیدا می‌کنند و ممکن است فرد ناخودآگاه تصور کند گزینه‌های مهم‌تر یا کم‌ریسک‌تری وجود ندارند.
یک نمونه مهم در بورس
گاهی تجربه شخصی سرمایه‌گذار به معیار قضاوت درباره کل بازار تبدیل می‌شود.
برای مثال، فردی که در یک دوره از بازار سهام زیان سنگینی کرده است، ممکن است در ادامه بازار سهام را ذاتاً بسیار پرریسک تصور کند.
اما یک تجربه شخصی، حتی اگر بسیار شدید باشد، الزاماً نمی‌تواند نماینده تمام دوره‌ها و شرایط بازار باشد.
اینجاست که باید بین «چیزی که بیشتر در ذهن ماست» و «چیزی که داده‌ها نشان می‌دهند» تفاوت قائل شویم.
چگونه از سوگیری احتمالات دم‌دستی دور بمانیم؟
یکی از راه‌های کاهش این خطای ذهنی، فاصله گرفتن از تصمیم‌گیری‌های لحظه‌ای و بررسی اطلاعات به شکل منظم و مبتنی بر داده است.
در بازار سرمایه، دنبال کردن دائمی اخبار، نوسانات قیمت و اتفاقات روزانه می‌تواند باعث شود رویدادهای کوتاه‌مدت بیش از اندازه بر ذهن ما اثر بگذارند.
برای کاهش این اثر می‌توان:
تصمیم‌های سرمایه‌گذاری را صرفاً بر اساس یک خبر یا اتفاق اخیر اتخاذ نکرد. عملکرد شرکت را در دوره‌های مختلف بررسی کرد. به جای توجه صرف به اخبار، صورت‌های مالی و اطلاعات بنیادی را نیز دید. تجربه شخصی را با آمار و داده‌های تاریخی مقایسه کرد. بین احتمال واقعی وقوع یک اتفاق و میزان حضور آن اتفاق در ذهنمان تفاوت قائل شد. جمع‌بندی
بازار سرمایه پر از اطلاعات، اخبار و اتفاقات مختلف است و همه آن‌ها ارزش یکسانی برای تصمیم‌گیری ندارند.
گاهی اتفاقی که بیشتر درباره آن می‌شنویم، صرفاً به دلیل تکرار، تازگی یا شدت اثر روانی در ذهن ما پررنگ شده است؛ نه اینکه الزاماً احتمال وقوع آن بیشتر باشد.
بنابراین یکی از مهارت‌های مهم در تصمیم‌گیری مالی این است که قبل از واکنش به یک خبر یا اتفاق، از خودمان بپرسیم:
«این موضوع واقعاً احتمال وقوع بالایی دارد یا فقط چون اخیراً زیاد آن را دیده و شنیده‌ام، در ذهنم بزرگ شده است؟»
این پرسش ساده می‌تواند ما را از بسیاری از تصمیم‌های احساسی و لحظه‌ای دور کند.